
İçindekiler
Patlayıcı ortamlarda kullanılacak bir ürün aldığınızda satıcıdan ilk istenen belge genellikle ATEX sertifikasıdır. Çoğu kişi bu belgenin varlığını bilir, ancak neyi kanıtladığını, kimin verdiğini ve üzerindeki kodların ne anlama geldiğini bilmez. Bu yazıda ATEX sertifikasının ne olduğunu, hangi mevzuata dayandığını, etiketi nasıl okuyacağınızı ve IECEx ile farkını sade biçimde açıklıyoruz.
ATEX nedir?
ATEX adı, Fransızca "ATmosphères EXplosibles" (patlayıcı atmosferler) ifadesinden gelir. Günlük dilde iki farklı Avrupa Birliği direktifine ve bunlara dayanan ulusal mevzuata verilen ortak ad olarak kullanılır:
- 2014/34/AB (ekipman direktifi): Patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipman ve koruyucu sistemlerin tasarım, üretim ve piyasaya arz şartlarını düzenler. Muhatabı üreticidir. Türkiye'de bu direktif "Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik" olarak uygulanır ve 2016 yılında yayımlanmıştır.
- 1999/92/EC (işyeri direktifi): Çalışanların patlayıcı ortamların tehlikelerinden korunmasını düzenler. Muhatabı işverendir. Türkiye'deki karşılığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik"idir ve 30 Nisan 2013 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
İki düzenleme birbirini tamamlar: Üretici, ürünü belirli bir bölgede güvenle kullanılabilecek şekilde üretip belgelendirir; işveren ise tesisinin tehlikeli bölgelerini sınıflandırır ve bu bölgelere uygun ekipmanı seçer. Güncel yönetmelik metinleri değişebileceği için kesin yükümlülüklerinizi ilgili kurumun yayımladığı güncel metinlerden kontrol etmenizi öneririz.
ATEX sertifikası ne işe yarar?
Bir ürünün ATEX sertifikasına sahip olması şu anlama gelir: Ürünün tasarımı, belirtilen koruma türü ve bölge için ilgili standartlara (EN 60079 serisi) göre incelenmiş ve test edilmiştir. Bu inceleme genellikle tutuşturucu kaynakların kontrol edilip edilmediğini, yüzey sıcaklığı sınırlarını, gövde dayanımını, contalama ve işaretlemeyi kapsar.
Pratikte sertifikanın üç faydası vardır:
- Uygunluğun kanıtı: Ürünün hangi gaz grubu, bölge ve sıcaklık sınıfı için uygun olduğu belgede açıkça yazar.
- Yasal uygunluk: İşletme, mevzuata uygun ekipman kullandığını gösterebilir; denetimlerde ve kaza sonrası incelemelerde bu belge istenebilir.
- Karşılaştırılabilirlik: Farklı üreticilerin ürünleri aynı kriterlerle değerlendirilmiş olur.
Sertifika türleri ve kategori kavramı
2014/34/AB'ye göre ekipmanlar iki gruba ve kategorilere ayrılır:
- Grup I: Madenlerin yeraltı bölümleri ve grizu ya da yanıcı toz tehlikesi olan yerüstü tesisleri (kategoriler M1 ve M2).
- Grup II: Diğer patlayıcı ortamlar (kategoriler 1, 2 ve 3). Gaz, buhar ve sis için G, toz için D harfi eklenir.
Kategori, ürünün sağladığı koruma seviyesini gösterir ve kullanılabileceği bölgeyi belirler. İşyeri yönetmeliğinin eşleştirmesine göre kategori 1 ekipman 0/20, 1/21 ve 2/22 bölgelerinde; kategori 2 ekipman 1/21 ve 2/22 bölgelerinde; kategori 3 ekipman ise 2/22 bölgelerinde kullanılabilir. Bölgelerin ne anlama geldiğini Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 nedir? yazısında anlattık.
Belgelendirme yolu da kategoriye göre değişir:
- Kategori 1 ve 2 (elektrikli ekipman) için bir onaylanmış kuruluşun (notified body) AB tip incelemesi gerekir. Bu kuruluş incelemeyi yapar ve bir AB tip inceleme sertifikası düzenler.
- Kategori 3 ekipmanda üretici, onaylanmış kuruluşa başvurmadan iç üretim kontrolü ile uygunluğu kendisi beyan edebilir.
Üreticiler uygunluk beyanı hazırlar, ürüne CE işareti ve Ex işaretini koyar. Onaylanmış kuruluşun üretim kontrolüne katıldığı durumlarda CE işaretinin yanında kuruluşun dört haneli numarası da görünür.
ATEX etiketi nasıl okunur?
Bir exproof ürünün üzerinde, aşağıdaki gibi bir işaret satırı bulunur. DünyaEx'in d Type LED floresan armatürünün ürün sayfasından örnek verelim:
II 2G Ex db IIB T6 Gb
Bu satırı parçalarına ayıralım:
| Parça | Anlamı |
|---|---|
| II | Ekipman grubu: madenler dışındaki patlayıcı ortamlar |
| 2G | Kategori 2, gaz/buhar/sis ortamları için |
| Ex | Patlamaya karşı korumalı ekipman işareti |
| db | Koruma türü: alev sızdırmaz gövde ("d"), koruma seviyesi "b" |
| IIB | Gaz grubu: IIB grubu gazlar için belgelendirilmiş |
| T6 | Sıcaklık sınıfı: yüzey sıcaklığı en fazla 85 °C |
| Gb | Ekipman koruma seviyesi (EPL): 1. bölge uygunluğu |
Aynı ürün tozlu ortamlar için II 2D Ex tb IIIC T85°C Db işaretini de taşır. Burada D toz ortamını, tb toz için gövde koruması türünü, IIIC iletken toz grubunu, T85°C yüzey sıcaklığı sınırını, Db ise 21. bölge uygunluğunu ifade eder. Etiketin sıcaklık kısmını sıcaklık sınıfı (T1-T6) yazısında genişlettik.
Sertifika numarasındaki "X" ve "U" harfleri
Bir sertifika numarası örneğin IEP 24 ATEX 1474X gibi görünür. Numaranın sonundaki harfin özel anlamı vardır:
- X: Sertifikada "güvenli kullanım için özel şartlar" bulunduğunu gösterir. Bu şartlar belgenin içinde yazılıdır; montaj ve kullanımda bunlara uyulması gerekir.
- U: Belgenin bir bütün ürünü değil, bileşeni kapsadığını gösterir. Bileşen sertifikasına sahip parça, başka bir ürüne monte edildiğinde nihai ürünün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu nedenle "sertifika var" demek yeterli değildir; belgenin içindeki kapsam, sıcaklık aralığı ve özel şartlar da okunmalıdır. DünyaEx'in ürün sayfalarında sertifika numarası ve belge, mevcut olduğunda PDF olarak sunulur.
ATEX ile IECEx aynı şey midir?
Hayır. Bu iki kavram sıkça birbirine karıştırılır:
| ATEX | IECEx | |
|---|---|---|
| Niteliği | Avrupa Birliği mevzuatı (Türkiye'de ulusal yönetmeliğe aktarılmıştır) | Gönüllü uluslararası sertifikasyon sistemi |
| Geçerlilik | AB, AEA ve Türkiye gibi uyumlaştırılmış pazarlar | Katılımcı ülkelerde kabul gören uluslararası sistem |
| Dayanak | EN 60079 serisi ve direktif şartları | IEC 60079 serisi |
| Belge | AB tip inceleme sertifikası, uygunluk beyanı | IECEx uygunluk sertifikası, herkese açık çevrimiçi kayıt |
İki sistem de büyük ölçüde aynı teknik standartlara (IEC 60079 / EN 60079) dayanır; fark, uygunluğun nasıl gösterildiği ve hangi pazarda hukuki karşılığı olduğundadır. Bir IECEx sertifikası tek başına AB'de ATEX uygunluğu yerine geçmez; tersi de geçerlidir. Türkiye pazarında asıl yasal çerçeve ATEX yönetmeliğidir. Birini diğerinin yerine kullanmak ya da ikisini aynı belge saymak yanlıştır.
ATEX sertifikalı ürün alırken kontrol listesi
- Ürün etiketinde Ex işareti, grup, kategori ve G/D harfleri var mı?
- Gaz grubu (IIA/IIB/IIC) ve sıcaklık sınıfı ortama uygun mu?
- Ortam sıcaklığı aralığı sertifikada belgeleniyor mu?
- Sertifika numarası ve belge, ürünün gerçek modeliyle eşleşiyor mu?
- Sertifikada "X" varsa özel şartlar okundu mu?
- AB uygunluk beyanı ve Türkçe kullanım kılavuzu temin edilebiliyor mu?
Ürün etiketi ve sertifika bilgisinin tutarlılığı, güvenlik açısından yalnızca bir formalite değildir. Seçim sürecini ayrıntılı ele alan exproof armatür seçerken nelere dikkat edilmelidir? yazısı bu kontrolleri bir uygulama örneğiyle sunar.
Sertifikayı kontrol ederken sorulacak sorular
Bir ürünün ATEX belgesini incelerken şu soruları sormak işe yarar:
- Belge, ürünün tam model ve tip adını kapsıyor mu, yoksa yalnızca bir ürün ailesinden mi söz ediyor?
- Ürünün etiketindeki bölge, grup, sıcaklık sınıfı ve ortam sıcaklığı, belgedeki değerlerle birebir uyuşuyor mu?
- Belge numarasının sonundaki "X" ya da "U" harfi için özel kullanım şartları okundu mu?
- Belgeyi veren kuruluş ve belge tarihi açıkça görülebiliyor mu?
- Üretici, ürünle birlikte kullanım ve bakım kılavuzunu verebiliyor mu?
Bu sorulara net cevap alınamıyorsa, ürünün belgesi ve uygunluğu satın almadan önce ayrıca teyit edilmelidir.
Sonuç
ATEX sertifikası, bir ürünün belirli bir bölgede, belirli gaz ya da toz grupları için kullanılabileceğini gösteren, bağımsız incelemeye dayanan bir uygunluk belgesidir. Belgenin değerini, içindeki bilgileri okumayı bilmek artırır: kategori, koruma türü, gaz grubu, sıcaklık sınıfı ve özel şartlar. IECEx ise aynı teknik standartlara dayanan, ancak hukuki karşılığı farklı olan ayrı bir sistemdir. DünyaEx ürünlerinin ATEX sertifika bilgilerini aydınlatmalar ve terminal panoları gibi kategorilerdeki ürün sayfalarından inceleyebilir, belgeleri indirebilirsiniz. Ürün ya da belge hakkında sorularınız için bizimle iletişime geçin.
Bu yazıyla ilgili ürünler

d Type Zone 1 Led Floresan Armatür (Temperli Cam)
Patlayıcı gaz ve toz içeren ortamlarda aydınlatma için tasarlanmış, alüminyum gövdeli ve alev sızdırmaz exproof LED floresanlı armatür.

d Type Zone 1 Monofaze Fiş-Priz Takım (Alüminyum Döküm)
Zone 1/21 ve 2/22 için alüminyum gövdeli exproof monofaze fiş-priz takımı; 16A-25A ve 32A seçenekleri.

d Type Zone 1 Dağıtım Panoları (Alüminyum Döküm)
Zone 1/21 ve Zone 2/22 için alüminyum gövdeli exproof terminal (dağıtım) kutuları; 6 farklı boy.


