
İçindekiler
Exproof ürün kataloglarında ve etiketlerinde en sık rastlanan ifadelerden biri "Zone 1" yazısıdır. Ürün sayfalarında "Zone 1 & 21 – 2 & 22" gibi kodlar görürsünüz. Bu rakamlar, ürünün hangi tehlike düzeyindeki alanda kullanılabileceğini söyler. Bu yazıda Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ile toz için kullanılan Zone 20, 21 ve 22 kavramlarını, aralarındaki farkları ve ekipman seçimine etkisini anlatıyoruz.
Zone (bölge) kavramı nedir?
Zone, bir tesis içindeki alanın patlayıcı ortam oluşma olasılığına ve süresine göre sınıflandırılmasıdır. Tüm alanlar aynı derecede tehlikeli değildir: Bir yakıt tankının içi ile tankın on metre uzağındaki yol aynı riski taşımaz. Zone sistemi, bu farkı sayısal sınıflara dönüştürerek her sınıf için gerekli ekipman koruma düzeyini belirler. Avrupa'da ve Türkiye'de geçerli olan bölge sistemi budur. Kuzey Amerika'da geleneksel olarak "Class/Division" sistemi kullanılır; ancak zone sistemi orada da kabul görür.
Bölge ayrımı iki alan için yapılır:
- Gaz, buhar ve sis: Zone 0, Zone 1, Zone 2
- Toz: Zone 20, Zone 21, Zone 22
Gaz, buhar ve sis için bölgeler
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'te tanımlanan bölgeler şöyledir:
| Bölge | Tanım | Kısa açıklama |
|---|---|---|
| Zone 0 | Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli ya da sık sık bulunduğu yerler | En tehlikeli bölge |
| Zone 1 | Normal çalışmada patlayıcı ortamın ara sıra oluşabileceği yerler | Orta tehlike |
| Zone 2 | Normal çalışmada patlayıcı ortamın oluşma ihtimalinin düşük olduğu, oluşsa da çok kısa süre kaldığı yerler | Düşük tehlike |
Bazı teknik rehberler, bölgeleri anlamayı kolaylaştırmak için örnek süreler de verir; örneğin Zone 0 için yılda 1.000 saatten fazla, Zone 1 için 10 ile 1.000 saat arası, Zone 2 için 10 saatten az gibi. Bu değerler standartlarda bilgilendirme amaçlı yer alır, kesin yasal sınır değildir; gerçek sınıflandırma, tesisin proses bilgisi ve sınıflandırma standardıyla (IEC 60079-10-1) yapılır.
Gaz bölgelerine örnekler
- Zone 0: Yanıcı sıvı depolayan bir tankın içindeki sıvı üstü buhar boşluğu, bir kimyasal reaktörün içi.
- Zone 1: Tank doldurma ve boşaltma noktalarının hemen çevresi, hava çıkış bacalarının yakını, solvent dolum istasyonları gibi normal çalışmada buharın zaman zaman oluşabildiği yerler.
- Zone 2: Zone 1'i çevreleyen daha geniş alan, flanş ve vana gibi yalnızca arıza halinde sızıntı olabilecek noktaların çevresi.
Bunlar genel örneklerdir; her tesis için gerçek sınıflandırma, ayrıntılı çalışma ile yapılır. Sınıflandırma yöntemi için patlayıcı ortamlar ve tehlikeli alan sınıflandırması yazısına bakabilirsiniz.
Toz için bölgeler
Toz bölgeleri, gaz bölgeleriyle aynı mantıkla tanımlanır:
| Bölge | Tanım |
|---|---|
| Zone 20 | Havadaki tutuşabilir tozun bulut hâlinde sürekli, uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturduğu yerler |
| Zone 21 | Normal çalışmada toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturduğu yerler |
| Zone 22 | Toz bulutunun patlayıcı ortam oluşturma ihtimalinin düşük olduğu, oluşsa da çok kısa süre kaldığı yerler |
Tozlar için yüzeylerde biriken tabakalar da ayrıca dikkate alınır; çünkü tabaka hâlindeki toz, ısınan bir yüzeyde tutuşabilir ya da havaya kalkarak patlayıcı bulut oluşturabilir.
Toz bölgelerine örnekler
- Zone 20: Silo, değirmen, elevatör, toz toplama filtresi ve boru hattı içleri.
- Zone 21: Silo doldurma ve boşaltma noktalarının çevresi, torbalama istasyonları.
- Zone 22: Toz birikiminin yalnızca arıza durumunda oluşabildiği çevre alanlar.
Gaz ve toz farkı hakkında daha fazlasını gaz ve toz patlama tehlikesi olan ortamlarda elektrik ekipmanları yazısında bulabilirsiniz.
Bölge, ekipman kategorisini nasıl belirler?
Bölge belirlendikten sonra kullanılacak ekipmanın uygun kategorisi seçilir. İşyeri yönetmeliğine göre eşleşme şöyledir:
| Bölge | Gerekli ekipman kategorisi |
|---|---|
| Zone 0 / Zone 20 | Kategori 1 |
| Zone 1 / Zone 21 | Kategori 1 veya 2 |
| Zone 2 / Zone 22 | Kategori 1, 2 veya 3 |
Ürün etiketindeki "1G/1D", "2G/2D" ve "3G/3D" ifadeleri bu kategorilere karşılık gelir. G gaz, D toz anlamına gelir. Yani 2G/2D etiketli bir ürün 1 ve 2 numaralı bölgelerde kullanılabilir; ancak 0. bölgeye konulamaz.
Ekipman koruma seviyesi (EPL)
IEC 60079 serisinde, ekipmanın koruma seviyesi EPL harfleriyle ifade edilir ve etiketin sonunda görülür:
| Bölge | EPL | Anlamı |
|---|---|---|
| Zone 0 | Ga | Gaz ortamı için çok yüksek koruma |
| Zone 1 | Gb | Gaz ortamı için yüksek koruma |
| Zone 2 | Gc | Gaz ortamı için artırılmış koruma |
| Zone 20 | Da | Toz ortamı için çok yüksek koruma |
| Zone 21 | Db | Toz ortamı için yüksek koruma |
| Zone 22 | Dc | Toz ortamı için artırılmış koruma |
Örneğin DünyaEx'in d Type LED dizgi armatürünün etiketi II 2G Ex db IIB T6 Gb / II 2D Ex tb IIIC T85°C Db, IP 66 biçimindedir. Burada Gb, gaz için 1. bölge; Db ise toz için 21. bölge uygunluğunu gösterir. Etiketin tamamının nasıl okunduğunu ATEX sertifikası nedir? yazısında açıkladık.
Yüksek korumalı ürün düşük tehlikeli bölgede kullanılabilir
Kural basittir: Üst bölge için uygun ekipman, alt bölgede de kullanılabilir. Yani Zone 1 için üretilmiş bir ürün Zone 2'de kullanılabilir; Zone 2 için üretilmiş (kategori 3) bir ürün Zone 1'de kullanılamaz. Bu yüzden ürün sayfalarında "Zone 1/21 – 2/22" ya da "Zone 1 & 21 – 2 & 22" gibi ifadeler görürsünüz: Ürün, hem 1/21 hem de 2/22 bölgelerinde kullanılabilir. Ancak bu, ürünün Zone 0 ya da Zone 20 için uygun olduğu anlamına gelmez.
Bölge ile ekipman seçimi arasında neler var?
Bölgenin yanında şu üç özellik de ürün seçimini etkiler:
- Gaz/toz grubu: Gazlar için IIA, IIB, IIC; tozlar için IIIA, IIIB, IIIC. Ürünün grubu, ortamdaki maddenin grubundan düşük olmamalıdır.
- Sıcaklık sınıfı: Ürün yüzeyi, maddenin tutuşma sıcaklığından düşük kalmalıdır. Konuyu T1–T6 yazımızda anlattık.
- Ortam sıcaklığı: Ürünün sertifikasındaki sıcaklık aralığı gerçek ortamı kapsamalıdır.
Sık yapılan hatalar
- "Zone 1 ürünü her yerde kullanırım." Zone 0 ve Zone 20 için kategori 1 ürün gerekir.
- "Gaz için uygun ürün toza da uygundur." Etikette G ve D harfleri ayrı ayrı belirtilir; ürünün her ikisi için belgelendiğinden emin olun.
- "Açık alan olduğu için bölge yoktur." Havalandırma bölgeyi küçültebilir; ancak yoğun gazlar çukurlarda birikebilir ve bazı açık alan kaynakları için bölge yine tanımlanır.
- Bölgeyi tahminle belirlemek. Bölge belirleme, tesisin işvereninin sorumluluğundadır ve sistematik analiz gerektirir.
Bölge sınıflandırmasını kim yapar, nasıl güncellenir?
Bölge sınıflandırması, tesisin işvereninin sorumluluğundadır ve patlamadan korunma dokümanında kayıt altına alınır. Çalışma bir ekip işidir: Proses mühendisi, güvenlik uzmanı, elektrik ve bakım sorumluları birlikte değerlendirir. Maddelerin özellikleri, sızıntı kaynakları, havalandırma düzeni ve tesis yerleşimi analiz edilir. Sınıflandırma sabit değildir: Proses değiştiğinde, yeni ekipman eklendiğinde ya da havalandırma düzeni farklılaştığında yeniden gözden geçirilmelidir. Bu yüzden elektrik ekipmanı seçiminde dayanak olarak güncel bir sınıflandırma çizimi ve dokümanı kullanılmalıdır.
Sonuç
Zone 0, 1 ve 2 gaz; Zone 20, 21 ve 22 toz ortamları için patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle bulunduğunu gösterir. Bölge numarası küçüldükçe tehlike artar ve ekipmanın koruma seviyesi yükselir. Ürün etiketindeki kategori ve EPL harfleri, ürünün hangi bölgeler için uygun olduğunu verir. Bölgenizi belirledikten sonra uygun ürünleri aydınlatma ve kontrol üniteleri kategorilerinde inceleyebilir, teklif talebi gönderebilirsiniz.
Bu yazıyla ilgili ürünler

d Type Zone 1 Led Dizgi Armatür (Temperli Cam)
Patlayıcı gaz ve toz içeren ortamlar için alüminyum gövdeli, alev sızdırmaz exproof LED dizgi armatür.

e Type Zone 1 Led Dizgi Armatür (Polikarbon Gövde Polikarbon Cam)
Muhtemel patlayıcı ortamlar ve zorlu endüstriyel koşullar için polikarbon gövde ve polikarbon camlı, alev sızdırmaz LED dizgi armatür.

d Type Zone 1 Start Stop Buton (Alüminyum Döküm)
Zone 1/21 ve 2/22 için alüminyum gövdeli exproof start-stop buton kutusu.


